Një ilaç i njohur për zgjerimin e enëve të gjakut hapi një pyetje të madhe shkencore: si arrin nitroglicerina ta japë këtë efekt? Duke ndjekur gjurmët e përgjigjes, mjeku dhe farmakologu Ferid Murad ndihmoi të kuptohej se një gaz i vogël, oksidi nitrik, mund të shërbejë si sinjal mes qelizave. Ky kërkim u bë pjesë e një historie më të gjerë shkencore, për të cilën ai ndau Çmimin Nobel në Fiziologji ose Mjekësi në vitin 1998.
Zbulimi i rëndësishëm ishte se qelizat mund të komunikojnë edhe me një molekulë të gaztë. Në enët e gjakut, sinjali ndihmon muskujt përreth tyre të çlodhen.
Murad lindi më 1936 në Whiting të shtetit Indiana, në Shtetet e Bashkuara. I ati ishte emigrant shqiptar, ndërsa e ëma amerikane. Kjo prejardhje është pjesë e historisë së tij, por puna për të cilën u bë i njohur u zhvillua në universitetet dhe laboratorët amerikanë. Në rrëfimin e tij autobiografik për Fondacionin Nobel, Murad kujton fëmijërinë pranë restorantit familjar dhe interesin e hershëm për shkencën.
Ai studioi në Universitetin DePauw dhe më pas ndoqi një rrugë që bashkonte mjekësinë me kërkimin shkencor në Western Reserve University, sot Case Western Reserve University. Kjo përgatitje e lejoi t’i shihte pyetjet në dy plane: çfarë ndodh te pacienti dhe çfarë ndodh brenda qelizës. Më vonë, gjatë punës në Universitetin e Virxhinias, ekipi i tij u mor me mekanizmat që shpjegojnë veprimin e substancave mbi muskujt e lëmuar.
Nitroglicerina ishte përdorur prej kohësh për të lehtësuar dhimbjen e kraharorit të lidhur me anginën. Efekti i saj mbi enët e gjakut njihej, por zinxhiri i reaksioneve që e prodhonte nuk ishte sqaruar plotësisht. Murad dhe bashkëpunëtorët e tij studiuan nitroglicerinën dhe përbërës të afërt me të, duke kërkuar sinjalin që mund të sillte çlodhjen e muskujve të lëmuar të enëve.
Në vitin 1977, ata treguan se këta përbërës mund të lëshojnë oksid nitrik (NO), i cili nxit një mekanizëm brenda qelizës që shoqërohet me çlodhjen e muskulit. Pjesë e këtij mekanizmi është aktivizimi i enzimës guanilat ciklazë dhe rritja e një lajmëtari qelizor të quajtur GMP ciklik. Për një lexues jashtë laboratorit, thelbi është më i thjeshtë: ilaçi jep një sinjal kimik dhe muskuli rreth enës së gjakut mund të relaksohet.
Muret e enëve nuk janë tuba pasivë. Shtresa e tyre e brendshme, e quajtur endoteli, dhe muskujt e lëmuar që e rrethojnë ndikojnë në gjerësinë e enës. Kur qelizat e endotelit prodhojnë oksid nitrik, molekula kalon te qelizat e muskulit aty pranë. Mesazhi që përcillet ndihmon çlodhjen e tyre, duke e lejuar enën të zgjerohet.
Ideja ishte befasuese për kohën. Oksidi nitrik është gaz dhe, në kushte të tjera, njihej edhe si ndotës. Megjithatë trupi mund ta prodhojë në sasi të kontrolluara për ta përdorur si lajmëtar jetëshkurtër. Këtu ka rëndësi dallimi mes një molekule të krijuar për një funksion të caktuar brenda organizmit dhe ekspozimit ndaj gazrave në mjedis. Zbulimi nuk do të thotë se thithja e oksidit nitrik apo marrja e produkteve që premtojnë ta rrisin atë është një zgjidhje shëndetësore.
Përgjigjja nuk erdhi nga një eksperiment i vetëm dhe as nga një shkencëtar i vetëm. Robert F. Furchgott tregoi në vitin 1980 se zgjerimi i enëve në kushtet që po studionte varej nga prania e endotelit. Ai propozoi se kjo shtresë lëshonte një faktor që çlodhte muskujt e enës, por identiteti i tij mbeti për t’u sqaruar.
Louis J. Ignarro hetoi natyrën e këtij faktori dhe ndihmoi në identifikimin e tij si oksid nitrik. Në të njëjtën kohë, puna e Muradit mbi veprimin e nitroglicerinës kishte treguar se NO mund të nxisë çlodhjen e muskujve të lëmuar. Këto pista u lidhën në një shpjegim të ri të komunikimit brenda sistemit kardiovaskular. Në vitin 1998, Asambleja Nobel e Institutit Karolinska ia dha çmimin bashkërisht Muradit, Furchgottit dhe Ignarros. Secili ishte njëri prej tre laureatëve, me kontribut të dallueshëm.
Kuptimi i këtij sinjali i dha kërkimit mjekësor një mënyrë të re për të studiuar qarkullimin e gjakut dhe veprimin e barnave. Ai ndihmoi të shpjegohej më mirë edhe pse nitroglicerina mund të zgjerojë enët. Më tej, rruga biologjike e oksidit nitrik u bë fushë studimi për probleme të ndryshme të qarkullimit; kalimi nga një zbulim laboratorik te trajtimet konkrete kërkon, megjithatë, studime të veçanta për çdo përdorim.
Përtej mjekësisë, historia tregon si ecën shkenca. Një pyetje për një ilaç të vjetër çoi te një molekulë që nuk pritej të ishte lajmëtare. Eksperimentet e pavarura të studiuesve të tjerë plotësuan pamjen. Kjo është arsyeja pse të thuash se Murad “e zbuloi i vetëm gjuhën e enëve të gjakut” do të ishte e pasaktë; vlera e punës së tij kuptohet më mirë kur shihet krahas kontributeve të kolegëve.
Murad vdiq në vitin 2023. Për lexuesit shqiptarë, rrugëtimi i tij është një lidhje konkrete mes prejardhjes së familjes dhe shkencës botërore, pa ia ndryshuar vendin ku lindi apo natyrën ndërkombëtare të kërkimit. Ai nuk la pas vetëm një medalje: la një mënyrë për të kuptuar më qartë si komunikojnë qelizat dhe pse edhe një gaz i thjeshtë mund të luajë rol vendimtar në funksionimin e trupit.
Për të rinjtë që e shohin shkencën si një fushë të largët, kjo histori nis nga diçka shumë e prekshme: pyetja se si vepron një ilaç. Kureshtja, prova në laborator, gabimet dhe bashkëpunimi e kthejnë pyetjen në njohuri. Rrëfimi autobiografik i Muradit e vendos këtë punë në kontekstin e një jete të gjatë kërkimi dhe mësimdhënieje; çmimi ishte një ndalesë e rëndësishme në atë rrugë, jo gjithë historia e saj.
