Për ta takuar artin në Prishtinë, nuk është gjithmonë e nevojshme të hysh në galeri. Në Rrugën B, sipërfaqet e murit janë bërë vend për portrete, shkronja dhe pamje që të ftojnë të ngadalësosh hapin. Pas ngjyrave qëndrojnë artistë, organizatorë dhe vite bashkëpunimi. Historia e këtyre punimeve tregon se një rrugë mund të jetë më shumë se një kalim mes ndërtesave: mund të bëhet hapësirë ku qyteti shfaq imagjinatën, pyetjet dhe zërat e tij.
Sipas historikut të Q’Art, organizata e nisi veprimtarinë me Guerilla Art Festival më 2014. Në vitin 2017 organizoi edicionin e parë të “Meeting of Styles Kosova”, duke sjellë artistë nga vende të ndryshme për të punuar në Rrugën B. Kjo e vendos historinë e muraleve brenda një përpjekjeje të organizuar për ta afruar artin me hapësirat publike.
Vlera e një takimi të tillë nuk qëndron vetëm te muri i përfunduar. Kur krijues me përvoja të ndryshme punojnë pranë njëri-tjetrit, publiku ka mundësi të shohë edhe procesin. Skica, zgjedhja e ngjyrave dhe ndryshimet gjatë punës bëhen pjesë e ngjarjes. Arti del nga studioja dhe vendoset në një hapësirë ku mund ta takojë edhe dikush që nuk kishte planifikuar të vizitonte një ekspozitë.
Qendra Multimedia dokumenton edicionin e vitit 2018, me temën “Mes rreshtave”. Sipas raportit, për realizimin e veprave në murin e Rrugës B u përzgjodhën 107 artistë grafikë. Programi përfshinte edhe punëtori për artistë të rinj, performanca dhe muzikë. Q’Art e realizoi projektin me mbështetje nga programi “Kultura për Ndryshim”, i financuar nga Bashkimi Evropian dhe i zbatuar nga Qendra Multimedia dhe Goethe-Institut.
Këto të dhëna i përkasin atij edicioni; nuk janë numërim i veprave që mund të shihen sot. Megjithatë, ato ndihmojnë të kuptohet se pas një muri shumëngjyrësh ka përzgjedhje artistike, përgatitje dhe bashkëpunim. Punimet nuk kanë nevojë të ngjajnë mes tyre për të krijuar një tërësi interesante. Pikërisht ndryshimi i stileve i jep shikuesit arsye të ndalet te secila pjesë veçmas.
Një reportazh i Radios Evropa e Lirë, publikuar më 30 korrik 2023, jep shembuj konkretë. Artisti italian Mattia Martini, i njohur si Chus, shpjegonte një balenë fantastike me gjethe e degë, të frymëzuar nga filmat e studios Ghibli. Artistja zvicerane Line Guillod e lidhte portretin e një gruaje me rëndësinë e pranisë së grave në shoqëri dhe në hapësirën publike.
Në të njëjtin reportazh, Altin Ibrahimi nga Podujeva tregonte se kishte kaluar nga angazhimi si vullnetar te pjesëmarrja si artist. Portretet e tij synonin të përcillnin emocione dhe botën e brendshme. Këto janë shpjegime të dokumentuara nga ai vit, jo intervista të realizuara për këtë artikull. Ato tregojnë se pas pamjeve të ndryshme mund të ketë fantazi, qëndrim shoqëror ose kërkim personal.
Shikimi mund të nisë me pyetje të thjeshta: çfarë të tërheq së pari, si lidhen ngjyrat dhe çfarë ndryshon kur e sheh punimin nga larg? Një fytyrë mund të japë përshtypje tjetër nga një kompozim shkronjash. Nuk është e nevojshme të njohësh çdo term artistik për të vërejtur ritmin, përmasat ose marrëdhënien e veprës me murin.
Por përshtypja e shikuesit duhet dalluar nga synimi i autorit. Nëse mungon një shpjegim, nuk mund t’i atribuojmë artistit një mesazh të caktuar vetëm nga fotografia. Edhe fjalët “mural” dhe “grafit” nuk përshkruajnë gjithmonë punime të njëjta: piktura murale, shkronjat dhe format e tjera të artit urban mund të ndërthuren. Emri i krijuesit dhe konteksti i realizimit e bëjnë leximin më të saktë.
Rruga B është pikënisje, por veprimtaria e Q’Art përfshin edhe hapësira të tjera. Në prezantimin e projekteve të organizatës përmendet bashkëpunimi me Balkan Trafik për një mural në qendër të Prishtinës, me artistet belge Colombe e Amandine dhe artistin prishtinas Tak. Përmendet gjithashtu një punim i artistit hungarez FatHeat në shkollën ICT, në bashkëpunim me Agjencinë e Luksemburgut për Zhvillim.
Këta shembuj hapin një pyetje interesante: si ndryshon marrëdhënia me artin kur ai shfaqet pranë shkollës ose në rrugën e përditshme? Një vepër publike mund të bëhet pikë orientimi dhe temë bisede. Megjithatë, ndikimi i saj te banorët nuk duhet supozuar. Për ta njohur atë duhen dëgjuar njerëzit që e përdorin hapësirën, përfshirë ata që mund të kenë mendime të ndryshme.
Një punim në natyrë përballet me shiun, diellin dhe gjendjen e sipërfaqes ku është realizuar. Dokumentimi me fotografi, data dhe emrin e autorit ndihmon të ruhet historia e tij edhe kur pamja ndryshon. Mirëmbajtja kërkon marrëveshje me artistin dhe përgjegjësit e hapësirës; një ndërhyrje e pakujdesshme mund të ndryshojë vetë veprën.
Duhet dalluar edhe dëmtimi nga zëvendësimi i planifikuar i një punimi me një tjetër. Jo çdo ndryshim është humbje, por as çdo ripikturim duhet trajtuar si diçka pa rëndësi. Fotografitë historike që qarkullojnë në internet nuk garantojnë se një mural gjendet ende në të njëjtën gjendje. Për një shëtitje, inventar ose reportazh të ri, kontrolli në terren mbetet i rëndësishëm.
Për të kërkuar vendndodhje dhe histori veprash mund të niseni nga harta e artit urban e Q’Art. Shëtitjen mund ta lidhni edhe me udhëzuesin për Prishtinën në atdheu.com. Kur fotografoni, shënoni emrin e artistit nëse është i identifikueshëm dhe respektoni kalimin e këmbësorëve. Muralet të ftojnë të shohësh përtej sipërfaqes: një mur mund të mbajë jo vetëm ngjyrë, por edhe gjurmën e njerëzve që kanë zgjedhur të krijojnë bashkë.
